Zelfsabotage vanuit je familiesysteem: voor wie blijf jij klein?

Je hebt de opleidingen gedaan, je hebt het talent en je weet wat je wil. Toch gebeurt er telkens hetzelfde: net als het goed begint te gaan, zak je terug. Je stelt uit, je twijfelt, je wordt ziek of je maakt jezelf weer klein.

Meestal noemen we dat zelfsabotage, maar systemisch gezien is dat een verkeerd woord. Ik werk al vele jaren met familiesystemen. Wat ik zie, is dat je jezelf niet saboteert. Je bent trouw aan iemand en onder dat klein blijven zit bijna altijd liefde.

Wat als je helemaal niet bang bent om te falen? Wat als je ergens bang bent voor wat er gebeurt wanneer het wel lukt?

Want succes gaat niet alleen over jou. Jij komt ergens vandaan. Je bent onderdeel van een familiesysteem en binnen dat systeem heb jij geleerd wat normaal is, hoeveel ruimte je inneemt, wat succes betekent, of je mag opvallen, hoe hard je moet werken en misschien ook wel hoe groot je eigenlijk mag worden.

En juist daarom kan groeien soms veel ingewikkelder zijn dan we denken.

In dit blog leg ik uit waarom succes onveilig kan voelen en hoe loyaliteit aan je ouders daarin werkt. Ik vertel ook wat er nodig is om groter te mogen worden zonder iemand te verliezen.

Wat is zelfsabotage, systemisch bekeken?

Als iemand zijn probleem in stand houdt, stel ik altijd dezelfde vraag: wat maakt dat je dit in stand houdt? Daar zit eigenlijk altijd de liefde onder, samen met de angst om die liefde te verliezen.

Ik zie geregeld mensen die professioneel alles in huis hebben en toch de stap niet zetten. Meestal kan ik zien waarom. Als zij werkelijk voor zichzelf gaan kiezen, heeft dat een impact op hun relatie, op hun ouders of op hun plek in de familie. Zolang ze de keuze niet maken, hoeven ze niemand te verliezen.

Zo houden we uit liefde bepaalde patronen in stand. Dat is op zichzelf niet erg, maar het houdt ons wel klein. We leven ons leven niet zoals we het willen leven, omdat we de consequenties van onze keuzes niet kunnen dragen.

Waarom voelt succes onveilig?

De kern van bijna elk probleem is voor iedereen dezelfde: ik hoor er niet bij. De ergste pijn is de pijn van de uitsluiting, want voor een kind is uitsluiting de dood.

In ons zit een innerlijk zintuig dat daar voortdurend over waakt, en dat is het geweten. Het bewaakt de drie systemische wetten: binding, ordening en balans. Doet een kind wat in zijn familie als goed geldt, dan voelt het zich onschuldig en hoort het erbij. Doet het iets wat in zijn familie niet aanvaard wordt, dan voelt het zich schuldig en riskeert het uitsluiting. De vrees voor uitsluiting verhindert ons om te ver af te wijken van wat in onze familie als goed en juist geldt.

Stel nu dat je meer wordt dan je ouders: meer geld, meer vrijheid, meer geluk of meer zichtbaarheid. Dan wijk je af en je geweten reageert daarop alsof je iets fout doet. Je doet niets fout, maar dat oude zintuig voelt dat je plek in gevaar komt. We zijn zo loyaal in liefde aan de overtuigingen van het systeem, dat de liefde voor het systeem vaak voorgaat op het geloof in onszelf.

Voor wie blijf jij klein?

De grote vraag is:

Voor wie blijf jij klein?

Wij doen ongelooflijk veel uit liefde. Een kind wil erbij horen. Daar denk je als kind natuurlijk niet over na. Je kijkt als kind niet naar je ouders en denkt: eens even kijken of dit eigenlijk wel een gezond systeem is om in op te groeien.

Nee. Het denkt:

Dit is papa.

Dit is mama.

Dit is mijn familie.

Hier hoor ik bij.

En vanuit die diepe verbondenheid zijn kinderen tot ongelooflijk veel bereid. We zorgen, we dragen en we passen ons aan. We proberen de harmonie te bewaren. We nemen verantwoordelijkheden op ons die helemaal niet van ons zijn. We worden soms veel te vroeg groot.

En soms blijven we juist klein.

En daar speelt liefde ook een rol in. Stel dat jouw vader zijn hele leven keihard heeft gewerkt, maar nooit het succes heeft gehad waar hij op hoopte. Of misschien werd hij vaak afgewezen of buitengesloten en voelde hij zich zelfs binnen zijn eigen familie nooit helemaal welkom.

In veel families draagt één iemand die rol: die van de zondebok of het zwarte schaap.

En jij bent zijn dochter.

• Wat gebeurt er dan wanneer jij wel zichtbaar wordt?
• Wanneer mensen jou wel zien?
• Wanneer jij succesvol wordt in wat je doet?
• Wanneer jij misschien zelfs veel verder komt dan je vader ooit heeft kunnen komen?

Met je volwassen hoofd kun je zeggen: natuurlijk mag dat. Maar het kind in jou kan iets heel anders ervaren. Want als papa daar niet kon komen, mag ik daar dan wel naartoe?

Wie moet jij achterlaten als jij werkelijk groot wordt?

Ik heb ooit met een vrouw gewerkt bij wie precies deze beweging zichtbaar werd. In een familieopstelling komt zoiets vaak in één keer aan het licht.

Haar moeder was in de psychiatrie terechtgekomen en daar werd binnen de familie nauwelijks over gesproken. Zo wordt iets een geheim in het familiesysteem. Er zat oordeel op haar. Zij werd niet werkelijk gezien en kreeg eigenlijk ook niet helemaal zijn plek. En zij had een enorme behoefte om andere mensen een plek te geven. Daar zit vaak de reddersrol onder.

Dat vind ik interessant.

Want dan kun je natuurlijk kijken naar haar verlangen om anderen te helpen. Dat is prachtig.

Maar ik wil ook weten: hoe zit het met jouw eigen plek?

Want als jij zelf nog niet werkelijk op jouw plek staat, wat maakt dan dat het zo belangrijk voor je is om ervoor te zorgen dat anderen hun plek krijgen?

Ze was gewend dat er snel een oordeel over haar klaarstond. Dus hield ze zich liever een beetje op de achtergrond. Dat gaf het minste gedoe.

Hier zie je hoe groot de liefde kan zijn. Deze dochter zag dat haar vader zijn plek niet kon innemen, en uit liefde voor hem nam zij haar plek ook niet in. Ze veroordeelde zichzelf op exact dezelfde manier waarop haar vader altijd veroordeeld was. Door nooit groot te worden, hield ze haar vader als het ware in leven.

Als dit niet gezien wordt, ontstaat er een herkenbaar patroon. Telkens wanneer het goed gaat en het succes eraan komt, is er een moment waarop je helemaal terugvalt. Opklimmen lukt, maar zodra je dreigt te worden wie je wil zijn, stort het weer in.

Wie moet jij achterlaten om je grootsheid te leven

Uiteindelijk kom je bij een heel andere vraag.

Wie moet jij achterlaten om je grootsheid te gaan leven?

En misschien nog wel confronterender:

Wie moet jij overstijgen?

Want dat kan gebeuren wanneer je groeit. Natuurlijk betekent dat niet dat je ineens boven je ouders staat. Je bent niet meer waard dan je vader omdat je succesvoller bent. En je bent ook niet beter dan je moeder omdat jij keuzes kunt maken die voor haar niet mogelijk waren. Alleen kan het vanbinnen toch voelen alsof je hen voorbijgaat.

Hoe herken je dat er loyaliteit onder zit?

Een paar signalen zie ik vaak terugkomen:

• Je valt terug op het moment dat het begint te lukken, en niet op het moment dat het moeilijk is.
• Je stelt uit met gedachten als “wie ben ik eigenlijk dat ik hieraan begin?”.
• Je voelt je schuldig als het je makkelijk afgaat of als je meer hebt dan je ouders hadden.
• Je vindt dat je tevreden moet zijn met het weinige en met de tweede plek.
• Je werkt heel hard, maar eigenlijk werk je voor iemand anders.

Over dat laatste sprak ik ooit met een vrouw met een mooie carrière. Ik vroeg haar: “Voor wie werk je nu eigenlijk?” Ze antwoordde: “Voor mijn klanten.” Toen ik vroeg van wie ze de erkenning had gemist, zei ze: “Van mijn vader.” In dat geval staat je vader nog altijd voor je. Elk succes is dan een roep om door papa gezien te worden en daardoor wordt het nooit genoeg.

Onze ouders staan voor ons tot een bepaalde leeftijd. Op een bepaald moment dienen we hen achter ons te zetten. We hoeven dan niet meer te werken voor hun liefde of hun erkenning.

Mag jij het beter hebben dan je ouders?

Stel dat jouw moeder haar hele leven voor anderen heeft gezorgd en zichzelf daarin volledig is kwijtgeraakt.

En jij kiest voor jezelf.

Mag dat?

Stel dat jouw vader altijd geldzorgen heeft gehad en jij verdient gemakkelijk geld.

Mag dat?

Stel dat je ouders nooit hebben kunnen studeren en jij bouwt een prachtige carrière op.

Mag dat?

Stel dat de vrouwen voor jou vooral geleerd hebben om niet te veel ruimte in te nemen, hun mond te houden en voor hun gezin te zorgen. En jij gaat op een podium staan.

Mag dat?

Natuurlijk mag dat.

Maar daar gaat het niet om.

Het gaat om wat er ergens diep vanbinnen gebeurt wanneer jij iets gaat doen wat de mensen voor jou niet konden, niet mochten of misschien nooit hebben gedurfd.

Want wij willen autonoom zijn, maar we willen ook verbonden blijven. En soms kan jouw eigen leven gaan leven voelen alsof je daarmee de verbinding op het spel zet.

Dan gaat succes ineens niet meer over succes. Dan gaat het over erbij horen.

Hoor ik nog bij jullie als ik een ander leven ga leiden dan jullie?

Wat in jouw systeem niet mocht

Soms is de loyaliteit niet aan één ouder gericht maar aan de normen van het hele systeem. In een les vroeg ik aan iemand die zich altijd op de achtergrond zette: “Van wie mocht je niet veel zijn? Hoe werd er thuis gepraat over mensen die zich lieten zien?” Het antwoord kwam direct: die mensen wilden altijd maar zichzelf laten zien, daar had je niks aan. Zo’n kind leert: ik mag mijn kop niet boven het maaiveld uitsteken.

Ik zie het ook in families die ooit alles hebben achtergelaten om elders een toekomst op te bouwen. Daar leeft vaak een hele generatie die dankbaar en dienstbaar moest zijn en nooit zichzelf heeft kunnen zijn. Het kind dat later zegt “ik mag hier mijn plek innemen en mijn talenten leven”, voelt zich ontrouw aan die geschiedenis. Hetzelfde geldt voor al die moeders en voormoeders die nooit iets voor zichzelf hebben mogen opbouwen.

Ieder gezin heeft zijn eigen idee van wat normaal is

We onderschatten denk ik hoeveel we meenemen uit het systeem waarin we zijn opgegroeid. Ieder gezin heeft zijn eigen normen.

In het ene gezin moet je vooral hard werken. In het andere gezin moet je niet denken dat je iets bijzonders bent.

In het ene gezin is studeren belangrijk. In het andere gezin wordt er met argwaan gekeken naar iemand die ineens heel andere dingen gaat doen.

Misschien hoorde jij vroeger:

• Doe maar gewoon.
• Denk maar niet dat jij beter bent.
• Geld maakt niet gelukkig.
• Wie denk je wel dat je bent?

Het hoeft niet eens uitgesproken te worden. Je voelt als kind heel goed wat er binnen jouw systeem wel en niet gewaardeerd wordt. En daar pas je je op aan. Want erbij horen is voor een kind belangrijker dan zichzelf volledig kunnen zijn.

Dat is liefde en loyaliteit.

En precies daarom kun je als volwassene rationeel allang weten dat je je eigen keuzes mag maken en toch iedere keer iets voelen wanneer je werkelijk buiten de grenzen van jouw systeem begint te bewegen.

Je hoofd zegt: ga. Maar iets anders zegt: blijf hier.

Hier kennen we elkaar. Hier hoor je bij ons.

We houden ons klein uit liefde voor

Dat is een zin die je eens even bij jezelf mag laten binnenkomen.

We houden ons klein uit liefde voor.

En maak hem dan eens af.

Uit liefde voor wie?

• Voor je vader?
• Voor je moeder?
• Voor een broer of zus?
• Voor de vrouwen in jouw familie die nooit de mogelijkheden hebben gehad die jij nu wel hebt?
• Voor iemand die buitengesloten werd?
• Voor iemand die niet gezien werd?
• Voor iemand die zijn dromen nooit heeft kunnen leven

Misschien begrijp je dan ineens waarom simpelweg tegen jezelf zeggen dat je meer zelfvertrouwen moet hebben helemaal niet werkt. Daar loopt de maakbaarheid van het leven stuk.

Want als er onder jouw klein blijven liefde zit, moet je niet tegen dat patroon gaan vechten. Je moet gaan begrijpen voor wie je het doet.

Je hoeft het lot van de ander niet te herhalen om loyaal te zijn

En daar zit voor mij misschien wel de belangrijkste beweging.

Want liefde vraagt niet dat jij hetzelfde leven leidt als je vader. Liefde vraagt niet dat jij jezelf dezelfde mogelijkheden ontzegt als je moeder. En liefde vraagt ook niet dat jij klein blijft omdat iemand voor jou nooit groot heeft kunnen worden.

Je kunt je vader zien. Je kunt zien wat zijn leven hem gebracht heeft en wat hij heeft moeten dragen.

Je kunt je moeder zien. Je kunt zien wat voor haar mogelijk was en wat misschien niet.

Je kunt respect hebben voor hun lot zonder dat je het hoeft over te nemen.

Sterker nog, misschien eer je de mensen voor jou juist door meer te worden dan zij konden zijn. Dat betekent niet dat je boven hen gaat staan. Dat betekent dat je het leven dat via hen bij jou is gekomen werkelijk aanneemt. En daar iets mee doet.

Wat de liefde werkelijk vraagt

We werken elke dag hard zodat onze kinderen het beter zullen hebben dan wij. We willen dat ze meer mogen zijn en meer mogen hebben dan wij. Dat is liefde, en liefde denkt nooit in schaarste. Onze ouders wilden voor ons exact hetzelfde.

Je ouders eren betekent dus niet dat je hun patronen herhaalt. Het betekent dat je ziet wat zij nooit hebben kunnen leven, omdat het in hun situatie toen niet kon, en dat jij daar iets aan toevoegt. De generaties voor ons hebben geleden om te overleven, en ze hebben overleefd om ons het leven te kunnen geven. Als wij onze grootsheid niet gaan leven, heeft hun lijden geen zin en geen betekenis gehad.

Er is maar één zonde

Voor mij is er maar één zonde in een mensenleven: dat je aan het einde moet zeggen dat je niet alles uit jezelf en je leven hebt gehaald, omdat je anderen hebt willen beschermen. We hebben allemaal een zak met talenten meegekregen. Wat je daarmee doet, raakt aan je zielenopdracht. Grootsheid wordt vaak verward met arrogantie, maar wie groots durft te zijn, wordt juist nederig.

Succes voelt onveilig zolang het kind in jou gelooft dat groter worden iemand pijn doet. Het wordt veilig wanneer je voelt dat meer worden de grootste eer is die je je ouders kan geven.

Wil je beter begrijpen hoe loyaliteit in jouw familiesysteem doorwerkt? In mijn gratis e-book over systemisch werk neem ik je stap voor stap mee.