De zondebok in het systeem: waarom juist jij buiten de groep valt

Je weet precies hoe het voelt. Je bent degene die anders is. Die te veel voelt, te hard spreekt, te veel rebelleert of juist te stil is. In bijna elke familie is er wel iemand zoals jij. Degene die uit de toon valt. Degene die het blijkbaar gedaan heeft.

En dat zit je dwars. Want telkens als er spanning is, lijkt die spanning bij jou terecht te komen. Bij een conflict ben jij degene die het verbruid heeft. Bij een scheiding ben jij degene die de schuld krijgt. In een groep ben jij degene over wie in de gang gesmoesd wordt. Je voelt je niet anders, maar je wordt ook nog eens anders weggezet. En diep van binnen vraag je je af: ligt het echt aan mij?

Ik wil je vandaag iets vertellen wat je anders doet laten kijken. De zondebok is niet de oorzaak van wat er misgaat in een systeem. De zondebok maakt iets zichtbaar wat het systeem niet wil zien.

In opstellingen kom ik telkens weer dezelfde beweging tegen: in de onderstroom is er iets aanwezig, en één iemand zal het zichtbaar proberen te maken. Heel vaak is dat juist degene die wordt uitgesloten. Omdat hij of zij draagt wat de rest niet durft aan te kijken.

In dit blog neem ik je mee in het verschil tussen de zondebok en het zwarte schaap. Ik laat je zien waarom een systeem altijd iemand lijkt te zoeken om de schuld op te leggen, wat die persoon in de onderstroom zichtbaar maakt en waarom het juist vaak de meest authentieke of de meest kwetsbare is die deze plek krijgt.

Wat is het verschil tussen een zondebok en een zwart schaap?

Een zondebok en een zwart schaap zijn niet hetzelfde. De zondebok is degene op wie de schuld wordt gelegd als er spanning is. Het zwarte schaap is degene die afwijkt van de norm, die anders denkt en andere waarden heeft.

Bij de zondebok is er iets fout gegaan, er is spanning, er is schuld. En die schuld wordt op de schouders van één iemand gelegd. Dit zie je vaak terug in teams. Er is spanning in een team en die wordt neergelegd bij iemand. Die moet de organisatie uit, want die heeft het gedaan. En daarna lijkt de lucht enigszins opgeklaard. Alleen er is niks veranderd. Want eigenlijk zit het er nog.

Het zwarte schaap is een ander verhaal. Dat is iemand die afwijkt van de norm. Denk aan een hele nette familie, academisch geschoold, fatsoenlijk, en dan is er een kind dat daar de maling aan heeft. Dat alternatief zijn gang gaat, hele andere kleding draagt dan de rest. Daarmee is dat het zwarte schaap van de familie. En dat heeft een functie. Want het wijkt af van de norm en spiegelt daarmee de braafheid van de rest. Het houdt een spiegel voor. Heel vaak wordt dat tegengewerkt, zo van: dat is niet goed. Maar je kunt er juist heel veel van leren.

Beiden hebben dus een functie. De zondebok zorgt dat de groep niet naar zichzelf hoeft te kijken. Hij is meteen vogelvrij: je kunt alles over hem zeggen en het wordt niet weersproken. Alle onrust, frustratie en conflict wordt daar neergelegd. Het zwarte schaap loopt niet in de pas en laat juist iets authentieks zien. Vaak zijn het de meest echte mensen, omdat ze zich niet in het gareel hebben laten drukken.

Waarom heeft een systeem altijd iemand nodig om de schuld te geven?

Omdat de schuld bij één iemand leggen de rest vrijwaart. Als ik hem schuldig maak, ben ik zelf onschuldig. Zo hoeft niemand naar zichzelf te kijken.

Wij hebben de neiging om te zoeken naar oorzaken. En naar schuld. We zijn bijna verslaafd aan schuld. Als er iets misgaat, dan moet er een schuldige zijn. Er moet iemand gevonden worden waar we onze frustratie op kwijt kunnen.

Dit is oud. De schandpaal bestond al in de heksenvervolging. De mens heeft altijd iemand nodig gehad om de schuld te geven. We zien het in gezinnen, in organisaties, in culturen. Het is alsof we boosdoeners nodig hebben om onze frustratie op bot te vieren. Iemand wordt centraal in het licht gezet, en daar kunnen we dan allemaal op spuwen.

Systemisch gezien gaat het bij het offeren van de zondebok altijd ten koste van de persoon, om het systeem te redden. Er moet iemand geofferd worden om het systeem te redden. Er moet iemand klein gemaakt worden om het systeem in stand te houden. En dat is precies waarom er na het wegsturen niets verandert. De spanning die werd weggelegd, zat nooit in die ene persoon. Die zat in het systeem zelf.

Wat maakt de zondebok zichtbaar uit de onderstroom?

De zondebok maakt zichtbaar wat in de onderstroom van een systeem onderdrukt of doodgezwegen wordt. Hij draagt de verzameling van verzwegen dingen, en brengt die aan het licht, vaak via gedrag dat niemand begrijpt.

In de onderstroom is er iets aanwezig, en één iemand zal het zichtbaar proberen te maken. Kijk maar eens naar kinderen als ouders onderling een conflict hebben. Eén van de kinderen gaat iets spiegelen. Die krijgt uitbarstingen die niet bij hem horen, maar die veel meer met de energie in huis te maken hebben dan met het kind zelf. Het kind wordt een bliksemafleider van het conflict.

Kinderen met etiketten

Ik zie het ook bij al die kinderen met etiketten. Het kind met concentratieproblemen, het kind met leerproblemen, het kind dat altijd ruzie maakt op het schoolplein. Al die kinderen krijgen een rugzak om. Maar er gaat niemand eens in die rugzak kijken waarom dat kind doet wat het doet. Heel vaak laat dat kind iets zien van de onderstroom, van de relatie tussen de ouders, van wat er in het systeem niet klopt.

Mijn eigen ervaring

Ik weet dit ook vanuit eigen ervaring. Toen ik anorexia had, ben ik in de psychiatrie terechtgekomen en was ik het moeilijke kind voor het hele systeem. Want ik kreeg de anorexia, maar het hele systeem moest mee in familietherapie. Wij waren een voorbeeldig gezin, met status, met aanzien.

En dan is daar één kind dat helemaal uit de pas gaat lopen en iets laat zien wat niet perfect in het plaatje past. Achteraf weet ik wat ik liet zien. In mijn systeem zijn twee overleden kinderen die werden doodgezwegen. Daar werd nooit meer over gepraat. En voor mij waren zij deel van het systeem. Ik maakte zichtbaar wat verzwegen werd. Dit raakt aan wat er gebeurt met geheimen in een familiesysteem.

Want een systeem kan veel aan. Een systeem kan alles aan, vooral de eerlijkheid en de echtheid. Wat een systeem niet aankan, zijn leugens en dingen die onder het tapijt worden geschoven. De familieziel duldt het niet dat er iemand wordt doodgezwegen of buiten het systeem wordt gezet. De familieziel heeft geen oordeel, maar vraagt maar één ding: laat alles alsjeblieft zichtbaar worden.

Waarom word juist jij de zondebok en een ander niet?

Vaak word je de zondebok omdat je je minder makkelijk kunt verweren, of juist omdat je het meest authentiek bent en niet in de pas loopt. Het zijn twee bewegingen: degene die rebelleert en buiten het systeem valt en degene die zich niet kan verdedigen.

Iemand die verbaal sterk is, laat zich niet zo snel tot zondebok maken. Maar in een klas zie je het: degenen die zich niet kunnen weren, die niet van zich af kunnen bijten, dat worden vaak de zwarte schapen. Of die krijgen de schuld van wat er misgaat. Dat is ook de basis van pesten. En vaak zijn het juist de zwakkeren waar de frustratie naartoe gaat.

Er speelt nog iets, en dat raakt aan iets diepers. Ik zie in systemen dat er soms misdaden of zware dingen in het verleden zijn geweest waar nooit over gepraat is. En dan zie je dat iemand later in de generaties dat zichtbaar gaat maken, door de schuld op zich te nemen.

Onbewust, in de energie, vaak vanuit een diepe loyaliteit aan het familiesysteem. Ik heb een systeem gehad waar de vader iets ernstigs had gedaan waar nooit over werd gesproken. En later zie je in dat systeem de zondebok opstaan, iemand die gedrag laat zien dat afkeurend is maar die eigenlijk zichtbaar maakt wat verzwegen werd.

Ben je echt de zondebok, of zit je vast in slachtofferschap?

Dit is een eerlijke en soms ongemakkelijke vraag. Niet iedereen die zich de zondebok voelt, is het ook werkelijk. Sommige mensen voelen zich overal de schuldige, terwijl dat helemaal niet klopt.

Er is een verschil tussen een echte zondebok zijn en in slachtofferschap zitten. Ik kom mensen tegen die altijd zeggen: het is altijd mijn schuld. En die heel weinig zelfreflectie hebben om zich af te vragen: klopt dat wel, dat ik de zondebok was? Het “zondebok zijn” kan zelfs een soort camouflagejas worden.

Hoe herken je het verschil? Een echte zondebok zoekt die plek niet op. Het overkomt hem en het is zeer pijnlijk. Het is niet iets wat je kiest. Slachtofferschap is iets anders: dan zit je vast in de onmacht en heb je nooit gekeken hoe je in die positie terecht bent gekomen. En als je niet aan de slag gaat met dat slachtofferschap, kun je op een bepaald moment zelf dader worden. Dat zie ik telkens terug. De pesters op school waren vaak de zondebokken thuis. Kinderen die thuis werden uitgesloten en te horen kregen dat ze niet oké waren, namen op het schoolplein revanche voor wat ze thuis niet konden.

Dus de vraag is : zit ik werkelijk in de rol van zondebok die mij wordt opgelegd, of houd ik mezelf vast in een verhaal waarin ik altijd het slachtoffer ben? Het antwoord verandert wat je vervolgens kunt doen.

Wat kun je doen als jij het zwarte schaap of de zondebok bent?

De eerste beweging is bewustwording. Begrijpen wat er gebeurd is, hoe het zo gekomen is, en wat jij hierin draagt. Als je weet dat je het zwarte schaap of de zondebok bent, kun je jezelf de vraag stellen: wat probeer ik hier zichtbaar mee te maken?

Als je merkt dat je een soort zwart schaap in de familie of de vriendenkring bent, kun je gaan nadenken over wat dit jou vertelt. Je kunt jezelf afvragen: waarin ben ik zo uniek dat ik daardoor word uitgesloten? Wat doe ik zo anders dan de anderen, dat ik buiten val? Dat is geen verwijt aan jezelf. Het is een uitnodiging om te zien wat jouw anders-zijn betekent en welke plek je hebt ingenomen in je familiesysteem.

Bespreekbaar maken met de omgeving

Of je het ook bespreekbaar maakt met je omgeving, hangt af van de situatie. Het hangt ervan af hoe veilig het is. Soms is het verstandig om afstand te nemen, om weg te lopen uit een omgeving die je klein houdt. En hier zit een belangrijk verschil. Uit een bedrijf of een team kun je stappen. Uit een familie stap je niet zomaar. Je kunt je ertegen afzetten, maar je blijft familie. Het zwarte schaap in een familie zijn kan iets levenslangs hebben. Ook al stap je eruit, uiteindelijk blijf je verbonden. Daarom is het nog belangrijker om niet alleen weg te lopen, maar om te begrijpen wat je draagt.

En weet dit: het zijn vaak juist de zwarte schapen die in therapie of coaching komen. De uitgestotenen. Die denken dat er iets mis is met hen en die zoeken hulp. Terwijl de oorzaak vaak ergens anders ligt. Ik zie vaak dat dat degenen die bij mij in therapie kwamen, vaak niet degenen waren die hadden moeten komen. Zij brachten iets aan het licht van wat er in de onderstroom van het hele systeem aanwezig was. Dat je hulp zoekt, betekent dus niet dat jij de fout bent. Het betekent vaak dat jij de moed hebt om te kijken waar de rest wegkijkt.

Waarom de familieziel niemand buiten wil sluiten

Een systeem wil uiteindelijk niemand kwijt. De familieziel duldt het niet dat er iemand wordt buitengesloten of doodgezwegen. Voor een systeem hoort iedereen erbij die belangrijk is geweest.

Alle miskramen, alle abortussen, alle buitenechtelijke kinderen, alle minnaars en minnaressen, iedereen die is doodgezwegen, het hoort allemaal tot het systeem. De familieziel heeft geen oordeel. Hij vraagt maar één ding: laat alles alsjeblieft zichtbaar worden, want er is geen oordeel, alles is logica. Maar veeg geen dingen onder het tapijt, want dat zorgt voor de grote verliezen in een systeem. Dit principe hangt nauw samen met de ordening, binding en balans die ieder systeem nodig heeft.

Verstoringen in het systeem

Wanneer iemand wordt uitgesloten, ontstaan er verstoringen. Dat kan zich in jouw leven herhalen, in patronen van afwijzing en je buitengesloten voelen. Soms sluit je uit loyaliteit zelfs jezelf buiten. Maar het mooie is dit: wanneer het verzwegene aangekeken mag worden, wanneer het zichtbaar gemaakt kan worden, dan hoeft er niets meer verborgen te blijven. Dan kan de ziel van het systeem uitrusten.

Dat is wat jouw plek in het systeem zo waardevol maakt, hoe pijnlijk die soms ook voelt. Het zwarte schaap, de zondebok, de uitgeslotene: zij zijn vaak het meest authentiek, en zij dragen vaak het meest. Niet omdat er iets mis met hen is. Maar omdat zij iets zichtbaar maken wat gezien wil worden. En jij bent, ook als je je buitengesloten voelt, in oorsprong al oké.

Tot slot

Als je je in dit blog hebt herkend, hoop ik dat je anders bent gaan kijken. Dat je gevoel altijd degene te zijn die het gedaan heeft, niet langer alleen iets is wat aan jou ligt. Je bent niet de fout in het systeem. Je bent vaak degene die de moed had om zichtbaar te maken wat de rest niet durfde aan te kijken.

Dit gaat over iets groters dan een ruzie of een rol in je familie. Het gaat over uitsluiting, over schuld en schaamte en over de diepe behoefte van ieder mens om erbij te horen. Over de onderstroom waarin iets verzwegen wordt, totdat iemand opstaat en het draagt.

Als je hier dieper in wilt kijken, schreef ik een gratis e-book over systemisch werk en je familiesysteem. Daarin laat ik je zien hoe je gezin van herkomst doorwerkt in wie jij nu bent, welke plek jij in het systeem hebt ingenomen, en waarom slachtofferschap geen heling brengt, maar bewustzijn wel. Je kunt het hier downloaden: Gratis e-book Systemisch Werk.