Levende rouw: het verschil tussen zelfrouw en levensrouw

Je bent moe, zonder dat je weet waarom. Je bent sneller geprikkeld dan vroeger. Er hangt een zwaarte over je dagen die zich niet laat verklaren. Er is niemand gestorven. En toch voelt het alsof je iets kwijt bent.

Je zegt misschien dat je jezelf even kwijt bent. Maar misschien ben je niet jezelf kwijt. Misschien rouw je om degene die je niet meer kunt zijn.

Ik werk al meer dan veertig jaar met rouw, eerst als uitvaartverzorger en spreker op uitvaarten, later in systemisch werk. Wat ik telkens weer zie: we maken veel meer rouwprocessen door dan we beseffen. Levende rouw is veel centraler aanwezig in ons leven dan we denken. In dit blog lees je wat levende rouw is, waar je haar tegenkomt, hoe je haar herkent en hoe je ermee kunt leven.

Wat is levende rouw?

Ons is geleerd dat rouw bij de dood hoort, bij een lichaam dat verdwijnt en een naam die verleden tijd wordt. Maar er sterft zoveel zonder dat iemand sterft.

Levende rouw is de rouw om wat je verliest terwijl het leven gewoon doorgaat: een rol, een levensfase, een toekomst die je voor je zag, een stukje van wie je was. Voor deze rouw worden geen bloemen neergelegd. Er komen geen kaarten en geen condoleances, er is geen ritueel dat zegt: hier is iets verloren gegaan. En toch rouwen we, soms zonder te weten dat het rouw is.

Alles wat je dient los te laten, gaat gepaard met rouw. Waarom houden wij dan zo graag controle? Om het niet kwijt te geraken. We zijn angstig voor de pijn van het verlies en heel ons leven vechten we ertegen. Wat we ons niet realiseren, is dat het verlies ons vanzelf wel inhaalt.

En wanneer het ons inhaalt, raakt rouw ons in al onze lagen:

Juist daarom is het zo belangrijk om levende rouw te leren herkennen.

Waar je levende rouw tegenkomt

Het leven vraagt voortdurend dat we afscheid nemen van wie we gisteren nog waren. Je vindt levende rouw:

• in de kleuter die zijn vertrouwde wereld achterlaat;
• in de puber die voor het eerst ontdekt dat liefde ook verlies kan betekenen;
• in het kind dat te vroeg volwassen wordt omdat een ouder ziek wordt of sterft;
• in wie na een scheiding niet alleen een geliefde verliest, maar ook een toekomst die ooit vanzelfsprekend leek;
• in het lichaam dat niet langer kan wat het vroeger zonder nadenken deed;
• in de ouders van wie de kinderen het huis verlaten;
• in de mens die met pensioen gaat en ontdekt dat stoppen met werken ook afscheid nemen is van een versie van zichzelf;
• in het kind dat op een dag degene wordt die voor zijn ouders moet zorgen.

Er zijn rouwprocessen waar we nauwelijks bij stilstaan, omdat we ze min of meer vanzelf doormaken: het afscheid van je schooljaren, zelfstandig gaan wonen, verhuizen. Toch dragen ook die momenten rouw in zich.

En er zijn rouwprocessen die levenslang en in stilte gedragen worden. De pijn van een kinderwens die niet vervuld wordt: nooit moeder of vader zijn, nooit opa of oma. De gang van een ouder naar het verzorgingshuis, waarbij je beseft dat je ook je ouderlijk huis verliest. Een chronische ziekte, een rouwproces dat slopend is en waar niet altijd begrip is voor het soms jarenlange gevecht.

Ook in de liefde zelf zit levende rouw. In elke verbinding zit al een afscheid. De intensiteit van de liefde bepaalt de intensiteit van het afscheid. Soms kun je zelfs rouwen om je familie, terwijl iedereen nog leeft.

De rollen die ons droegen

Je leven verandert voortdurend, en de rol die je hebt verandert mee. De ene periode ben je vooral partner of werknemer, de andere ouder of verzorger.

Pas wanneer zo'n rol wegvalt, merk je hoeveel houvast die je eigenlijk gaf.

Als die verdwijnt, ontstaat er vaak een leegte die moeilijk te omschrijven is. Het is een vorm van rouw waar we weinig woorden voor hebben.

Het verdriet gaat niet alleen over wat er niet meer is. Het gaat er vooral om wie je zelf was in die tijd. Met elke verandering raak je ook een deel van je identiteit kwijt. Vandaar dat mensen vaak verzuchten dat ze zichzelf niet meer zijn.

En precies zoals het was, wordt het niet meer.

Je stapt steeds in een nieuwe fase van je leven. En vaak moet je een eerdere periode afsluiten terwijl je daar eigenlijk nog niet aan toe was.

Hoe herken je levende rouw?

Omdat er niemand gestorven is, herkennen we deze rouw vaak niet als rouw. We noemen het vermoeidheid, prikkelbaarheid of melancholie.

Let op deze signalen:

• Je lichaam spreekt. Je bent moe, je snottert, je krijgt lichamelijke klachten zonder duidelijke oorzaak.
• Onrust. Ben je in de stad, dan wil je thuis zijn. Ben je thuis, dan wil je weg. Je bent druk bezig, maar eigenlijk is het gejaagdheid: je jaagt op jezelf.
• Concentratieverlies. Niets kan je nog boeien. De alledaagse dingen kosten je moeite.
• Een zwaarte zonder naam. Je voelt je somber en kunt niet zeggen waarom.

Als je verdriet wegstopt, komt het er op een andere manier toch wel uit. Dat merk je aan vage lichamelijke klachten, aanhoudende stress of doordat je uiteindelijk met een burn-out of depressie thuis komt te zitten. Je kunt er een tijd voor weglopen, maar niet eindeloos. Uiteindelijk haalt het je toch weer in.houdende stress of doordat je uiteindelijk met een burn-out of depressie thuis komt te zitten. Je kunt er een tijd voor weglopen, maar niet eindeloos. Uiteindelijk haalt het je toch weer in.

Levensrouw en zelfrouw: het verschil

In rouw maak ik een onderscheid tussen levensrouw en zelfrouw.

Waarom pijn ons zachter kan maken

Rouw is rauw. Ze knaagt en breekt open, ze haalt weg wat vertrouwd was en laat je achter met de vraag: wie ben ik nu?

Pijn schuurt, maar pijn maakt ons ook sterk. Alleen kan dat sterker worden twee kanten op vallen: je kunt erdoor verharden of je kunt erdoor verzachten. Laat je je pijn je verzachten, dan komt er begrip voor jezelf en compassie voor de ander.

En compassie is iets anders dan medelijden. Compassie wil zeggen: ik begrijp jouw pijn, omdat ik ze voel in mijn eigen lijf. We kunnen de pijn van een ander pas echt begrijpen wanneer we haar herkennen, omdat we diezelfde pijn zelf hebben ervaren. Misschien maken we sommige processen daarom wel door, zodat we steeds meer in verbinding kunnen komen met wie hetzelfde doormaakt.

We worden dus niet sterker omdat verlies ons niet meer raakt. We worden sterker omdat we leren leven met wat altijd gevoelig zal blijven. Zo slijpt pijn de ziel.

Levensrouw maakt ons eigenlijk wijzer in het leven. Verlies brengt ons in een crisis, maar in die crisis ontwikkelen we een pure kracht in ons, die we voordien niet hadden Je bent verlies, maar je bent ook meer dan je verlies.

Rouw die niet bij jou begon

Sommige rouw begon zelfs niet bij ons. Sommige rouw kregen we mee, lang voordat we woorden hadden om haar te begrijpen.

De generaties voor ons hebben vooral overleefd. Er werd hard gewerkt en verlies kreeg weinig plek. Om te kunnen rouwen heb je veiligheid nodig: een dak boven je hoofd, genoeg te eten. Wie in de overleving zit, heeft geen ruimte om te rouwen. Zo bleef veel verdriet onverwerkt. Soms werden namen van overleden kinderen zelfs nooit meer genoemd.

We rouwen niet alleen de rouw van onszelf, we rouwen ook de rouw van het hele systeem achter ons. Wanneer je tien tranen huilt, zijn er misschien negen die nooit eerder gehuild zijn in het systeem. Weet dat je dit met liefde draagt. En weet ook dat je het met liefde mag loslaten.

Tot slot

Je kunt de essentie van jezelf niet bereiken zonder door de lagen van de pijn te gaan. Maar we hoeven niet in de pijn te blijven zitten.

Misschien is rouw geen onderbreking van het leven. Misschien is rouw het leven, op de momenten waarop we beseffen dat niets werkelijk van ons is om voor altijd te behouden.

En zo dragen we door ons leven niet alleen de mensen die we verloren, maar ook de levens die we zelf niet meer leven. De kinderen die we waren. De geliefden die we waren. De dromen die niet uitkwamen. De toekomst die anders liep. Allemaal leven ze ergens in ons voort.

Misschien is dat wat rouwen uiteindelijk is: niet leren loslaten, maar leren dragen wat niet meer terugkomt.